پایگاه خبری سروش تهران، رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) با تأکید بر ظرفیت گسترده داده‌های پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشگاهی گفت: برای تعیین اولویت‌های پژوهشی کشور نمی‌توان صرفاً به تعداد مطالعات انجام‌شده درباره یک موضوع توجه کرد؛ بلکه باید مشخص شود چه نیازهایی در جامعه، صنعت و دولت همچنان بدون پاسخ باقی مانده است.
محمدحسن‌زاده، متخصص علم اطلاعات و دانش‌شناسی و رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران، با اشاره به حجم گسترده اطلاعات موجود در پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشگاهی اظهار کرد: بررسی و تحلیل این داده‌ها می‌تواند تصویری دقیق‌تر از وضعیت پژوهش در کشور ارائه دهد و مشخص کند چه موضوعاتی بارها مورد مطالعه قرار گرفته‌اند، کدام حوزه‌ها روند رو به رشد دارند و چه زمینه‌هایی با وجود اهمیت، کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته‌اند.
آیا هر پژوهش تکراری بی‌فایده است؟
موضوع پژوهش‌های تکراری سال‌هاست یکی از مسائل مورد توجه نظام آموزش عالی و پژوهشی کشور است. با این حال، تکرار یک موضوع لزوماً به معنای بی‌ارزش بودن پژوهش جدید نیست؛ زیرا ممکن است یک مسئله در شرایط زمانی، مکانی، اقتصادی یا اجتماعی متفاوت مورد بررسی قرار گیرد و نتایج تازه‌ای به همراه داشته باشد.
رئیس ایرانداک با اشاره به همین مسئله تأکید دارد که نمی‌توان تنها بر اساس تعداد پژوهش‌های انجام‌شده درباره یک موضوع، آن حوزه را اشباع‌شده یا فاقد ارزش پژوهشی دانست.
بررسی داده‌های پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها می‌تواند در این زمینه به سیاست‌گذاران کمک کند تا میان پژوهش‌هایی که صرفاً تکرار مطالعات گذشته هستند و پژوهش‌هایی که در شرایط جدید به دنبال پاسخ به یک نیاز واقعی‌اند، تفاوت قائل شوند.
ایرانداک؛ مخزن بزرگی از اطلاعات پژوهشی کشور
پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران به عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز اطلاعات علمی کشور، حجم قابل توجهی از داده‌های مربوط به پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشگاهی را در اختیار دارد.
این داده‌ها علاوه بر استفاده در خدماتی مانند مشابهت‌یابی و همانندجویی، می‌توانند برای تحلیل روندهای علمی و پژوهشی کشور نیز مورد استفاده قرار گیرند.
تحلیل موضوعی این اطلاعات می‌تواند نشان دهد که تمرکز پژوهشگران در سال‌های مختلف بر چه حوزه‌هایی بوده است و چه موضوعاتی به دفعات مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. همچنین می‌توان از همین اطلاعات برای شناسایی خلأهای پژوهشی و زمینه‌هایی که کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند، استفاده کرد.
از جلوگیری از تکرار تا سیاست‌گذاری پژوهشی
یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های داده‌های پژوهشی، استفاده از آنها فراتر از مسئله جلوگیری از کپی‌برداری یا تکرار عنوان‌هاست.
در صورت تحلیل دقیق داده‌های پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها، می‌توان نقشه‌ای از روندهای علمی کشور ترسیم کرد؛ نقشه‌ای که نشان دهد پژوهشگران در چه حوزه‌هایی فعال‌تر هستند، کدام موضوعات در حال اشباع شدن هستند و چه نیازهایی همچنان بدون پاسخ باقی مانده‌اند.
چنین رویکردی می‌تواند به دانشگاه‌ها، دستگاه‌های اجرایی و سیاست‌گذاران کمک کند تا منابع محدود پژوهشی را به سمت مسائل اولویت‌دار هدایت کنند.
نیاز جامعه باید در کنار حجم پژوهش دیده شود
یکی از نکات کلیدی در تعیین اولویت‌های پژوهشی این است که «تعداد مطالعات» نباید تنها معیار تصمیم‌گیری باشد.
ممکن است موضوعی ده‌ها یا صدها بار مورد مطالعه قرار گرفته باشد، اما همچنان مسئله‌ای واقعی برای جامعه، صنعت یا دولت باقی مانده باشد. در مقابل، ممکن است موضوعی پژوهش‌های متعددی داشته باشد اما نتایج آن تأثیر قابل توجهی بر حل مسائل کشور نداشته باشد.
بنابراین، سیاست‌گذاری علمی باید علاوه بر بررسی میزان مطالعات انجام‌شده، به این پرسش نیز پاسخ دهد که کدام مسائل هنوز حل نشده‌اند و پژوهش جدید چه ارزش افزوده‌ای می‌تواند ایجاد کند؟
شناسایی حوزه‌های اشباع‌شده؛ گام مهم برای آینده پژوهش
یکی از کاربردهای مهم تحلیل داده‌های پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها، شناسایی حوزه‌هایی است که پژوهش‌های متعددی در آنها انجام شده است.
شناخت این حوزه‌ها به معنای توقف کامل پژوهش در آنها نیست، بلکه می‌تواند به پژوهشگران کمک کند تا به جای تکرار نتایج گذشته، پرسش‌های جدیدتر و دقیق‌تری را مطرح کنند.
از سوی دیگر، شناسایی حوزه‌های کم‌مطالعه می‌تواند فرصت مناسبی برای هدایت پایان‌نامه‌ها و رساله‌های جدید به سمت مسائل مغفول‌مانده ایجاد کند.
ضرورت پیوند دانشگاه با جامعه و صنعت
یکی از چالش‌های مهم نظام پژوهشی، فاصله میان تولید دانش دانشگاهی و نیازهای واقعی جامعه است. اگر موضوعات پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها بدون توجه کافی به نیازهای واقعی کشور انتخاب شوند، حتی افزایش تعداد پژوهش‌ها نیز الزاماً به حل مسائل جامعه منجر نخواهد شد.
بر همین اساس، استفاده از داده‌های پژوهشی برای شناسایی نیازهای پاسخ‌داده‌نشده می‌تواند زمینه ارتباط مؤثرتر میان دانشگاه، صنعت و دستگاه‌های اجرایی را فراهم کند.
در چنین الگویی، پایان‌نامه و رساله صرفاً یک فعالیت دانشگاهی برای دریافت مدرک نخواهد بود، بلکه می‌تواند به عنوان بخشی از زنجیره حل مسئله در کشور تعریف شود.
مسیر آینده؛ پژوهش مسئله‌محور
سخنان رئیس ایرانداک بار دیگر ضرورت حرکت از پژوهش صرفاً موضوع‌محور به سمت پژوهش مسئله‌محور را برجسته می‌کند؛ رویکردی که در آن، تصمیم درباره انجام یک مطالعه جدید تنها بر اساس وجود یا نبود پژوهش قبلی گرفته نمی‌شود.
در این نگاه، حتی یک پژوهش مشابه نیز می‌تواند زمانی ارزشمند باشد که شرایط جدیدی را بررسی کند، روش متفاوتی به کار بگیرد، خلأیی از مطالعات قبلی را پوشش دهد یا بتواند به یک نیاز واقعی جامعه، صنعت یا دولت پاسخ دهد.
از سوی دیگر، داده‌های انباشته‌شده در ایرانداک می‌تواند ابزاری مهم برای ترسیم نقشه علمی کشور و شناسایی اولویت‌های آینده پژوهش باشد؛ به شرط آنکه این داده‌ها از مرحله ثبت و آرشیو فراتر رفته و به شکل نظام‌مند در سیاست‌گذاری علمی و تصمیم‌گیری‌های پژوهشی مورد استفاده قرار گیرند.
