پایگاه خبری سروش تهران، اتحادیه اروپا در شرایطی بار دیگر با صدور بیانیه‌ای درباره وضعیت حقوق بشر در ایران موضع‌گیری کرده که نقش این اتحادیه در تحولات سیاسی و امنیتی مرتبط با تهران طی سال‌های اخیر با کاهش محسوسی روبه‌رو شده است. اکنون بروکسل تلاش می‌کند با تکیه بر ادبیات حقوق بشری، بخشی از نقش و اثرگذاری گذشته خود را در پرونده ایران حفظ کند.

روز چهارشنبه ۲۱ مرداد ۱۴۰۵، ۲۶ کشور با انتشار بیانیه‌ای مشترک خواستار اتخاذ اقداماتی برای تضمین حقوق بشر و آزادی‌های بنیادین در ایران شدند. ژان‌نوئل بارو، وزیر امور خارجه فرانسه نیز موضعی مشابه اتخاذ کرد و خواستار پاسخگویی و احترام به حقوق بنیادین شهروندان ایرانی شد.

این مواضع با واکنش تند تهران مواجه شد. سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در واکنش به اظهارات همتای فرانسوی خود، عملکرد فرانسه و دیگر کشورهای غربی در قبال تحولات منطقه، به‌ویژه جنگ غزه و حملات نظامی علیه ایران را مورد انتقاد قرار داد و استفاده از ادبیات حقوق بشری از سوی این کشورها را دارای استانداردهای دوگانه دانست.

اروپا و کاهش نقش در پرونده ایران

بیانیه اخیر اروپا را نمی‌توان جدا از روندی که طی سال‌های گذشته در روابط تهران و بروکسل شکل گرفته است، تحلیل کرد.

اروپا در دوره مذاکرات هسته‌ای ایران و منتهی به توافق برجام، از طریق سه کشور انگلیس، فرانسه و آلمان یکی از بازیگران اصلی دیپلماسی هسته‌ای بود. این جایگاه پس از خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸ نیز برای مدتی ادامه داشت، اما به مرور با افزایش اختلافات سیاسی و ناکامی سازوکارهای اقتصادی، نقش اروپا در معادلات ایران کاهش پیدا کرد.

راه‌اندازی سازوکار اینستکس پس از خروج آمریکا از برجام، یکی از تلاش‌های اروپا برای حفظ روابط اقتصادی با ایران بود؛ با این حال این سازوکار نتوانست به سطحی برسد که انتظارات تهران را برآورده کند.

در ادامه نیز تصمیم کشورهای اروپایی برای فعال‌سازی مکانیسم بازگشت تحریم‌ها و تشدید مواضع علیه ایران، بر سطح اعتماد میان طرفین تأثیر گذاشت و فاصله تهران و پایتخت‌های اروپایی را افزایش داد.

جایگزین شدن بازیگران منطقه‌ای

یکی از نشانه‌های کاهش نقش اروپا، حضور پررنگ‌تر کشورهای منطقه در فرآیندهای دیپلماتیک مرتبط با ایران است.

در حالی که تروئیکای اروپایی در سال‌های گذشته یکی از کانال‌های اصلی گفت‌وگو درباره پرونده هسته‌ای ایران محسوب می‌شد، در تحولات اخیر کشورهای منطقه همچون قطر، عمان، ترکیه، مصر و پاکستان در برخی فرآیندهای میانجیگری و انتقال پیام نقش فعال‌تری پیدا کرده‌اند.

در چنین شرایطی، اروپا از بخشی از ظرفیت سنتی خود برای اثرگذاری بر روندهای سیاسی غرب آسیا فاصله گرفته است؛ روندی که برخی تحلیلگران آن را نتیجه مجموعه‌ای از تصمیمات سیاست خارجی خود اروپا در کنار تغییر موازنه قدرت در منطقه می‌دانند.

«حقوق بشر»؛ ابزاری برای حفظ حضور سیاسی؟

در شرایطی که نقش اروپا در پرونده ایران محدودتر شده، مواضع حقوق بشری به یکی از معدود حوزه‌هایی تبدیل شده که بروکسل همچنان می‌تواند از طریق آن بر تهران فشار سیاسی وارد کند.

تکرار بیانیه‌ها درباره حقوق بشر، آزادی‌های مدنی و وضعیت زندانیان، از نگاه منتقدان اروپایی می‌تواند تلاشی برای حفظ جایگاه این اتحادیه در معادلات ایران باشد؛ به‌ویژه زمانی که کانال‌های دیپلماتیک سنتی اروپا دیگر همان میزان اثرگذاری گذشته را ندارند.

در مقابل، مقام‌های ایرانی این اقدامات را نمونه‌ای از رویکرد دوگانه غرب می‌دانند و معتقدند کشورهای اروپایی در برابر برخی تحولات منطقه و اقدامات نظامی که به کشته شدن غیرنظامیان منجر شده، واکنش متناسبی نداشته‌اند.

حمید احمدی، سرپرست اداره کل حقوق بشر وزارت امور خارجه ایران، نیز بیانیه‌های اخیر کشورهای غربی را اقدامی تکراری برای فرار از پاسخگویی درباره مسائل حقوق بشری در نقاط مختلف جهان توصیف کرده است.

از میانجیگری برجام تا حاشیه‌نشینی

واقعیت این است که جایگاه اروپا در پرونده ایران نسبت به یک دهه گذشته تغییر کرده است. در زمان مذاکرات برجام، تروئیکای اروپایی بخشی از ساختار اصلی مذاکرات محسوب می‌شد، اما اکنون بسیاری از تحولات مهم مرتبط با ایران از مسیرهایی خارج از کانال‌های سنتی اروپا پیگیری می‌شود.

این تغییر صرفاً محصول سیاست آمریکا نیست و بخشی از آن را می‌توان نتیجه تصمیم‌ها و عملکرد خود کشورهای اروپایی نیز دانست. از نگاه برخی ناظران، اروپا در سال‌های اخیر نتوانسته است میان فشارهای آمریکا، ملاحظات امنیتی خود و ضرورت حفظ ارتباط با ایران تعادل پایداری ایجاد کند.

در نتیجه، بروکسل امروز بیش از آنکه در جایگاه یک میانجی تعیین‌کننده ظاهر شود، تلاش می‌کند با استفاده از ظرفیت‌های سیاسی، حقوق بشری و تحریمی، همچنان بخشی از نفوذ خود را در پرونده ایران حفظ کند.

آیا اروپا می‌تواند به بازیگر مؤثر بازگردد؟

بیانیه‌های اخیر اروپا نشان می‌دهد این اتحادیه همچنان مایل نیست از پرونده ایران کنار گذاشته شود. با این حال، تبدیل شدن دوباره اروپا به یک بازیگر مؤثر، تنها از مسیر صدور بیانیه‌های سیاسی امکان‌پذیر نخواهد بود.

احیای نقش اروپا در روابط با ایران نیازمند بازسازی اعتماد، ایجاد کانال‌های واقعی گفت‌وگو، ارائه ابتکارهای دیپلماتیک و مهم‌تر از همه، فاصله گرفتن از سیاست‌هایی است که در تهران به‌عنوان رویکرد دوگانه یا تبعیت از سیاست‌های آمریکا تلقی می‌شود.

در شرایط فعلی، «کارت حقوق بشر» شاید یکی از معدود ابزارهای باقی‌مانده اروپا برای حفظ صدای سیاسی خود درباره ایران باشد، اما میزان تأثیرگذاری آن به این بستگی دارد که بروکسل تا چه اندازه بتواند میان ادعاهای حقوق بشری خود و عملکردش در سایر بحران‌های منطقه‌ای، هماهنگی و اعتبار ایجاد کند.

اروپا هنوز درباره ایران بیانیه صادر می‌کند، اما پرسش اصلی این است که آیا این بیانیه‌ها می‌توانند بروکسل را دوباره به متن تحولات ایران بازگردانند یا نه.

هناء ارزنگیان