پروژه جدید آمریکا علیه ایران کلید خورد
پرونده هسته‌ای دوباره روی میز شورای امنیت
آمریکا و سه کشور اروپایی در حالی مسیر تازه‌ای برای فشار بر ایران از طریق پرونده هسته‌ای دنبال می‌کنند که تهران می‌گوید حمله نظامی به تأسیسات هسته‌ای و تهدیدهای مکرر واشنگتن، خود مانع اصلی ازسرگیری همکاری‌های عادی ایران و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی شده است.
پایگاه خبری سروش تهران: پرونده هسته‌ای ایران بار دیگر در آستانه تبدیل‌شدن به محور جدیدی از فشارهای سیاسی غرب قرار گرفته است؛ این بار آمریکا، انگلیس، فرانسه و آلمان در تلاش هستند با تصویب پیش‌نویس قطعنامه‌ای در شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، زمینه بازگشت پرونده ایران به شورای امنیت سازمان ملل را فراهم کنند.
بر اساس اطلاعات منتشرشده، پیش‌نویس این قطعنامه در چهارم سپتامبر آماده شده و قرار است در نشست شورای حکام آژانس در روز دوشنبه ۱۶ شهریور مورد بررسی و رأی‌گیری قرار گیرد.
در صورت تصویب، این قطعنامه از شورای حکام خواهد خواست گزارش‌ها و پرونده مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران را بار دیگر به شورای امنیت و مجمع عمومی سازمان ملل ارسال کند؛ اقدامی که طرف‌های غربی آن را ابزاری برای افزایش فشار بر تهران و وادارکردن ایران به همکاری بیشتر با آژانس می‌دانند.
ادعای غرب علیه ایران چیست؟
آمریکا و سه کشور اروپایی مدعی هستند ایران به تعهدات خود در چارچوب معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای پایبند نبوده و آنچه آنها «عدم همکاری کافی با آژانس» می‌نامند، نقض تعهدات تهران تلقی می‌شود.
این کشورها تلاش دارند حمایت اعضای شورای حکام را برای تصویب قطعنامه جدید به دست آورند؛ قطعنامه‌ای که در صورت تصویب می‌تواند بار دیگر پرونده هسته‌ای ایران را در مسیر شورای امنیت قرار دهد.
این در حالی است که تجربه گذشته نشان داده ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت لزوماً به توقف فعالیت‌های هسته‌ای تهران منجر نشده است.
پرونده هسته‌ای ایران پیش از این نیز در سال ۲۰۰۶ به شورای امنیت رفت و قطعنامه ۱۶۹۶ از تهران خواست فعالیت‌های مرتبط با غنی‌سازی و بازفرآوری را تعلیق کند. پس از آن نیز قطعنامه‌های ۱۷۳۷، ۱۷۴۷ و ۱۹۲۹ به تصویب رسید و مجموعه‌ای از تحریم‌ها علیه ایران اعمال شد.
با وجود این فشارها، برنامه هسته‌ای ایران متوقف نشد و در نهایت مسیر پرونده به سمت مذاکره و توافق هسته‌ای تغییر کرد.
پاسخ تهران: خودتان مسیر همکاری را بستید
در واکنش به تحولات جدید، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، تأکید کرده است که اقدام آمریکا و کشورهای اروپایی از چند جهت فاقد مبنای منطقی است.
به گفته وی، طرف‌های غربی از یک سو مدعی هستند سازوکار موسوم به «اسنپ‌بک» موجب احیای قطعنامه‌های پیشین شورای امنیت شده و از سوی دیگر بار دیگر به دنبال مطرح‌کردن موضوع هسته‌ای ایران در شورای امنیت هستند؛ موضوعی که از نگاه تهران با ادعاهای قبلی آنها در تناقض قرار دارد.
بقائی همچنین تأکید کرده است که آمریکا و رژیم صهیونیستی با حمله به تأسیسات هسته‌ای ایران، شرایطی ایجاد کرده‌اند که ادامه فعالیت‌های عادی بازرسان آژانس را دشوار کرده است.
از نگاه تهران، نمی‌توان از یک سو تأسیسات هسته‌ای ایران را هدف حمله نظامی قرار داد و از سوی دیگر از ایران انتظار داشت بدون ایجاد ترتیبات امنیتی جدید، همان سطح از دسترسی بازرسان را فراهم کند.
گروسی: شرایط تغییر اساسی نکرده است
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، نیز در اظهارات اخیر خود درباره وضعیت همکاری ایران و آژانس اعلام کرده است که شرایط پرونده هسته‌ای ایران در مقایسه با ماه‌های گذشته تغییر اساسی نکرده است.
وی همچنین بر آمادگی آژانس برای ازسرگیری فعالیت‌های خود در ایران تأکید کرده، اما همزمان گفته است که در مقطع کنونی کانال مذاکره‌ای درباره موضوع هسته‌ای وجود ندارد.
این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که تهران خواستار بازتعریف نحوه همکاری با آژانس پس از حملات نظامی به تأسیسات هسته‌ای شده است.
اختلاف اصلی کجاست؟
یکی از مهم‌ترین اختلافات کنونی تهران و آژانس به نحوه بازرسی از تأسیسات هسته‌ای آسیب‌دیده بازمی‌گردد.
ایران معتقد است پس از حمله نظامی به تأسیسات هسته‌ای، نمی‌توان بدون در نظر گرفتن ملاحظات امنیتی جدید، همان سازوکارهای گذشته را برای بازرسی اجرا کرد.
محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی، پیش‌تر اعلام کرده بود که آژانس در شرایط کنونی از مراکزی که مورد حمله قرار نگرفته‌اند، بازرسی‌های لازم را مطابق پادمان انجام داده است، اما درباره سایت‌های هدف حمله، قانون مصوب مجلس ایران مبنای عمل است.
به گفته اسلامی، آژانس باید مشخص کند برای تأسیسات هسته‌ای که مورد حمله نظامی قرار گرفته‌اند، چه پروتکل و سازوکار امنیتی برای بازرسی در نظر گرفته شده است.
از نگاه ایران، تا زمانی که چنین سازوکاری مشخص نشود، نمی‌توان انتظار داشت بازرسی از این مراکز مانند گذشته انجام شود.
گزارش آژانس چه می‌گوید؟
گزارش‌های اخیر آژانس نشان می‌دهد شرایط نظارتی در ایران پس از حملات نظامی به شکل قابل توجهی تغییر کرده است.
بر اساس این گزارش‌ها، به‌جز نیروگاه بوشهر، آژانس برای برخی دیگر از تأسیسات هسته‌ای اعلام‌شده ایران و مواد هسته‌ای مرتبط با آنها دسترسی لازم برای انجام فعالیت‌های راستی‌آزمایی نداشته است.
آژانس همچنین اعلام کرده که پس از حملات نظامی، فعالیت‌های راستی‌آزمایی خود را متوقف کرده و تنها یک بازرسی و راستی‌آزمایی در نیروگاه بوشهر انجام داده است.
این نهاد شرایط ایجادشده پس از حملات را وضعیتی بی‌سابقه توصیف کرده و در عین حال بر ضرورت ازسرگیری فعالیت‌های راستی‌آزمایی تأکید دارد.
تفاهم‌های تهران و آژانس چرا به نتیجه نرسید؟
یکی از نقاط مهم در اختلافات اخیر، تلاش‌های انجام‌شده برای ایجاد سازوکاری تازه میان ایران و آژانس است.
در مقطعی، مذاکرات میان سیدعباس عراقچی و رافائل گروسی با میانجیگری وزیر خارجه مصر دنبال شد تا چارچوب جدیدی برای همکاری ایران و آژانس بر اساس قانون داخلی ایران و مقررات این نهاد بین‌المللی ایجاد شود.
اما فعال‌شدن سازوکار موسوم به «اسنپ‌بک» از سوی کشورهای اروپایی و افزایش فشارهای سیاسی، این روند را با مشکل مواجه کرد.
پس از آن نیز سند دیگری برای ایجاد مسیر همکاری مطرح شد، اما از نگاه تهران، اقدامات آمریکا و تهدیدهای جدید علیه تأسیسات هسته‌ای ایران مانع از شکل‌گیری فضای لازم برای اجرای آن شد.
تهدیدهای تازه آمریکا چه اثری دارد؟
در هفته‌های اخیر، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، بار دیگر درباره تأسیسات هسته‌ای ایران و احتمال اقدام نظامی علیه برخی مراکز هشدار داده است.
این تهدیدها در شرایطی مطرح می‌شود که همزمان واشنگتن و متحدان اروپایی آن از تهران می‌خواهند همکاری خود با آژانس را افزایش دهد.
از نگاه ایران، این دو رویکرد با یکدیگر سازگار نیستند.
تهران استدلال می‌کند کشوری که همزمان تحت تهدید حمله نظامی قرار دارد، نمی‌تواند بدون در نظر گرفتن ملاحظات امنیتی، دسترسی کامل به تأسیسات حساس خود را در اختیار بازرسان قرار دهد.
به همین دلیل، ایران خواستار آن است که ابتدا سازوکار مشخصی برای تأمین امنیت تأسیسات هسته‌ای و نحوه بازرسی از مراکزی که هدف حمله قرار گرفته‌اند، تعیین شود.
آیا ارجاع دوباره پرونده ایران به شورای امنیت راهگشا خواهد بود؟
اکنون مهم‌ترین پرسش این است که آیا بازگرداندن پرونده هسته‌ای ایران به شورای امنیت می‌تواند گره موجود در روابط تهران و آژانس را باز کند یا برعکس، به پیچیده‌تر شدن شرایط منجر خواهد شد.
تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد فشارهای سیاسی و تحریمی نتوانسته برنامه هسته‌ای ایران را متوقف کند و در نهایت مسیر مذاکره به توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ منتهی شد.
از سوی دیگر، مواضع چین و روسیه نیز در معادلات شورای امنیت اهمیت ویژه‌ای دارد و این دو کشور در سال‌های اخیر بارها با رویکردهای یکجانبه آمریکا در قبال ایران مخالفت کرده‌اند.
از منظر تهران، اقدام جدید آمریکا و تروئیکای اروپایی نیز بخشی از زنجیره فشارهای سیاسی، اقتصادی و نظامی علیه ایران تلقی می‌شود.
راه خروج از بن‌بست چیست؟
در شرایط فعلی، به نظر می‌رسد حل اختلافات میان ایران و آژانس تنها با فشار سیاسی و قطعنامه جدید امکان‌پذیر نخواهد بود.
یکی از الزامات اصلی برای بازگشت همکاری‌ها، ایجاد تضمین‌های امنیتی درباره تأسیسات هسته‌ای ایران است؛ به‌ویژه مراکزی که در جریان حملات نظامی آسیب دیده‌اند.
از سوی دیگر، تهران خواهان تدوین توافقی روشن درباره نحوه بازرسی از این مراکز است؛ توافقی که مشخص کند بازرسی‌ها با چه هدفی، تحت چه شرایطی و با چه تضمین‌هایی انجام خواهد شد.
در چنین شرایطی، ارجاع پرونده به شورای امنیت می‌تواند به جای حل اختلاف، مسیر مذاکرات را دشوارتر کند.
پرونده هسته‌ای ایران اکنون در نقطه‌ای قرار گرفته که یک طرف بر ضرورت افزایش نظارت تأکید می‌کند و طرف دیگر، امنیت تأسیسات و تضمین عدم استفاده از اطلاعات بازرسی‌ها برای اهداف نظامی را شرط ادامه همکاری می‌داند.
به همین دلیل، اگر هدف واقعاً حل اختلافات هسته‌ای باشد، مسیر مذاکره و ایجاد سازوکارهای جدید همکاری می‌تواند مؤثرتر از بازگشت به الگوی فشار و تهدید باشد؛ الگویی که در دو دهه گذشته بارها آزموده شده و نتوانسته مسئله هسته‌ای ایران را از مسیر دیپلماسی خارج کند.
